ΕΠΕΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΛΚΑΣ
www.epea.gr - Βρίσκεστε εδώ: Αρχική σελίδα » Νεοελληνικές Σπουδές
Λάμπρος Πόλκας, δ.φ., στην κλασική φιλολογία - Μ.Δ.Ε. στην ηλεκτρονική μάθηση - εκπαιδευτικός στη Δ.Ε.
 
Σχετικά με το epea.gr
Σύσταση
Επικοινωνία
Εργογραφία
Βιβλία-μελέτες
Κείμενα σε τόμους
¶ρθρα σε περιοδικά
Δημοσιεύσεις
Εφαρμογής
Θεωρητικά
η-βιβλία
Μεταφραστικά
Εισηγήσεις
Συνέδρια
Ημερίδες
Σεμινάρια
Web 2.0
Ιστολόγια
Wikis σχολικά
Wikis ΚΣΕ
Zotero
Flickr
Scoopit
Ιστοσελίδες
Φιλοσοφικός λόγος
1ο Πειραματικό
Διάφορα
Παρουσιάσεις
Τεχνολογικά ΠαΠει

 


Τα σύμβολα της γλώσσας

Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ

το Βήμα, 7/1/2001

Αν δεχτούμε ότι τα σύμβολα και η συμβολική γλώσσα αποτελούν υπέρθεση κατά κάποιον τρόπο της παρομοίωσης και της μεταφοράς· αν θυμηθούμε την ευρηματική ωφέλεια των αριθμών ως μαθηματικών συμβόλων αλλά και των αλφαβητικών γραμμάτων ως σωτήριων συμβόλων της γραφής· αν σκεφτούμε το λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό κίνημα του συμβολισμού, στο οποίο ακούμπησε ο μοντερνισμός του αιώνα μας· τότε οφείλουμε να υποδεχτούμε τα σύμβολα κάθε λογής ως αναφαίρετο παραπλήρωμα της ανθρώπινης έκφρασης και επικοινωνίας.


Αυτονόητη θεωρώ και εγώ την έντονη πολιτική διαμαρτυρία για την κατάχρηση από την αρχιεπισκοπική μας εκκλησία εθνικών και λατρευτικών συμβόλων στα τελευταία δέκα χρόνια· με προφανή στόχο να συγκινηθεί και να παγιδευτεί το χριστεπώνυμο πλήρωμα στον εθναρχικό ρόλο, που φαίνεται να διεκδικεί απροκάλυπτα πλέον ο προκαθήμενος κ. Χριστόδουλος.

Με βασανίζει ωστόσο μια απορία: καταγγέλλοντας, όσοι καταγγέλλουμε, την εθναρχική αυτή αυθαιρεσία στη χρήση και στην προβολή κάποιων κραυγαλέων συμβόλων υπονοούμε άραγε τη γενικότερη επιφύλαξή μας, ή ακόμη και αποστροφή, προς τα πάσης φύσεως σύμβολα που έχουν εισβάλει στη γλώσσα και στη ζωή μας; Θεωρούμε μήπως πως, τουλάχιστον στον πολιτικό χώρο, περιττεύουν τα σύμβολα, επειδή εξ ορισμού ιδεολογούν με τέτοιον τρόπο, ώστε υπονομεύουν, ή και μηδενίζουν, τη λογική μας νηφαλιότητα; Μήπως νοσταλγικά αναζητούμε στον πολιτικό λόγο αποκλειστικώς την κυριολεξία;

Μια τέτοια όμως, υποθετική έστω, επιλογή και επιμονή θα μπορούσε να μας οδηγήσει σε πραγματολογικό και γλωσσικό αδιέξοδο· στον βαθμό τουλάχιστον που ο κόσμος των πραγμάτων και της γλώσσας φαίνεται συχνά να προτιμά τη συμβολική από την κυριολεκτική του δήλωση, προφανώς επειδή ο περιορισμός μόνο στην κυριολεξία θα συρρίκνωνε μέχρι ασφυξίας το εύρος και το βάθος του. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μου, για επίμαχα ερωτήματα, τα οποία προτείνω να ληφθούν σοβαρά υπόψη στην όλη συζήτηση περί συμβόλων και συμβολικής γλώσσας.

Επίσκεψις ονομάτων

Ενας τρόπος ωφέλιμου διαλόγου είναι ίσως και η προσφυγή μας στα λεξικά: πότε και πώς εμφανίζεται η λέξη «σύμβολον» με τα παράγωγά της· αν η εξελισσόμενη σημασία της καθ' οδόν ενοχοποιεί τη λέξη αυτή ή την αθωώνει, ακόμη και όταν προσαυξάνει το ιδεολογικό της φορτίο. Επίσκεψις ονομάτων λοιπόν.

Στα αρχαία λεξικά η λέξη «σύμβολον» αναγνωρίζεται ως παράγωγο του ρήματος «συμβάλλω». Το ρήμα φαίνεται αρχικώς να ανήκει στην πολεμική ορολογία: στην Ιλιάδα λ.χ. «συμβάλλονται» τα όπλα και τα σώματα των πολεμιστών, σε σημείο μάλιστα που δεν διακρίνονται οι νικητές από τους ηττημένους. Εφεξής το «σύμβολον» αποδεικνύεται μάλλον το στατιστικά πυκνότερο και σημασιολογικά ποικιλότερο από τα άλλα πολυπληθή παράγωγα του μητρικού ρήματος. Νωρίς εξάλλου η κρίσιμη και κρινόμενη λέξη μας εγκαινιάζει, με τις σημασίες που παίρνει, τη νεωτερική επιστήμη της Σημειωτικής και της Σημειολογίας. «Φυλάσσω λαμπάδος σύμβολον», μονολογεί ο Φύλακας στον πρόλογο του αισχυλικού «Αγαμέμνονα»· και οι ακροατές του δράματος κατανοούν αμέσως πως πρόκειται για το συμβολικό σήμα της φρυκτωρίας, η οποία είχε συμφωνηθεί να μεταδώσει τάχιστα το μήνυμα για την πτώση της Τροίας.

«Σύμβολον» επομένως σημαίνει το μέσο αυτόματης αναγνώρισης μιας συμφωνημένης αλληγορίας. Από εκεί και πέρα η ίδια λέξη πολλαπλασιάζει τις κυριολεκτικές και μεταφορικές σημασίες της, εισδύοντας σε πολλούς τομείς της κοινωνικής αλλά και της οικονομικής ζωής. Απροσδόκητες φαίνονται δύο τουλάχιστον σημασιολογικές χρήσεις της: εκείνη που αναφέρεται στους συναρμολογήσιμους αστραγάλους (τον κοίλο και τον καμπύλο) και η άλλη που δηλώνει τα ημίτομα σώματα, τα οποία προέκυψαν από τη βίαιη διχοτόμηση ενός πρωταρχικού και ακέραιου σώματος, και για τον λόγο αυτόν αναζητούν εφεξής με ερωτική νοσταλγία την επανένωσή τους (Ερωτολογία του Αριστοφάνη στο πλατωνικό «Συμπόσιο»). Επιπλέον, αν δεν πρέπει καλά και σώνει να εκληφθούν ως σύμβολα τα αγάλματα των αρχαίων θεών, σίγουρα συμβολικοί είναι οι περίφημοι φαλλοί της Δήλου ­ για να μείνω μόνο σ' αυτό το διαβόητο παράδειγμα. Συμπέρασμα πρόχειρο: όσο βλέπω, πουθενά στην αρχαία πραγματολογία και γλώσσα η λέξη «σύμβολον» δεν διαβάλλεται ως πονηρό εφεύρημα ιδεολογικής παραπλάνησης.

Και προχωρώ αλματωδώς στα νεοελληνικά τώρα λεξικά, πιάνοντας στο χέρι μου το εγκυρότερο και προσφιλέστερο του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Αντιγράφω πρώτα το, μάλλον αμήχανο, ερμήνευμα στο οικείο λήμμα: «αντικείμενο, έμψυχο ον ή αισθητό σημείο, που λόγω της μορφής ή της φύσης του συνδέεται συνειρμικά με μια αφηρημένη συνήθως έννοια [...] και με το οποίο παριστάνουμε αυτή την έννοια».  Επονται παραδείγματα: η σημαία σύμβολο της πατρίδας· ο σταυρός σύμβολο ιερό του χριστιανισμού· το περιστέρι σύμβολο της ειρήνης· το όνομα του Ιούδα σύμβολο της προδοσίας ­ και πάει λέγοντας. Περιέργως δεν διακρίνω ως χτυπητό επίσης παράδειγμα το σφυροδρέπανο, διεθνές σύμβολο του σοβιετικού κομμουνισμού. Και εδώ πάντως, στη νεοελληνική δηλαδή πραγματολογία και γλώσσα, η λέξη «σύμβολον» λεξικογραφικά δεν προσβάλλεται ως ιδεολογικό παραμόρφωμα.

Η «δολοφονία» των λέξεων

Πού το πάω; Αν δεχτούμε ότι τα σύμβολα και η συμβολική γλώσσα αποτελούν υπέρθεση κατά κάποιον τρόπο της παρομοίωσης και της μεταφοράς· αν θυμηθούμε την ευρηματική ωφέλεια των αριθμών ως μαθηματικών συμβόλων αλλά και των αλφαβητικών γραμμάτων ως σωτήριων συμβόλων της γραφής· αν σκεφτούμε το λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό κίνημα του συμβολισμού, στο οποίο ακούμπησε ο μοντερνισμός του αιώνα μας· τότε οφείλουμε να υποδεχτούμε τα σύμβολα κάθε λογής ως αναφαίρετο παραπλήρωμα της ανθρώπινης έκφρασης και επικοινωνίας.

Εξάλλου ο αυστηρότερος γλωσσικός έλεγχος εύκολα αποδεικνύει ότι, τουλάχιστον ποσοτικά, η κυριολεξία υπολείπεται πολύ από τους μεταφορικούς, επομένως και τους συμβολικούς, ελιγμούς της γλώσσας· με τους οποίους ομολογούν μεταξύ τους άλλως πώς διακεκριμένα πράγματα και έμβια όντα, υποδηλώνοντας την αλληλεγγύη και την υποκείμενη συνοχή των στοιχείων του κόσμου, τόσο στη μακροσκοπική όσο και στη μικροσκοπική τους διάσταση.

Όλες οι προηγούμενες επιφυλάξεις, συνοπτικώς και αφελώς εδώ διατυπωμένες, δεν αναιρούν βεβαίως τον λόγο έντονης πολιτικής διαμαρτυρίας για την κατάχρηση κάποιων εθνικών και λατρευτικών συμβόλων από τη φανατική και φανατισμένη τον τελευταίον καιρό ελληνορθόδοξη εκκλησία μας. Παρά ταύτα, ακόμη και αυτά τα σύμβολα, που κατάφωρα τα εκμεταλλεύεται στις μέρες μας ο συμβολομανής Αρχιεπίσκοπος, ανήκουν κάπως στην πραγματολογική και γλωσσική μας παράδοση, και δεν πρέπει συλλήβδην να διαγραφούν· χωρίς ωστόσο τούτο να αποκλείει τον δριμύ έλεγχο της ιδεολογικής τους κατάχρησης. Σε τούτο το σημείο ωφέλιμο είναι να αναλογιστούμε το, ποιητικά αμφίβολο αλλά πολιτικά ευθύβολο, δίστιχο του Σεφέρη, με το οποίο είχε καταγγείλει στα χρόνια της χούντας τη δολοφονία κάποιων, προφανώς συμβολικών, λέξεων. Το αντιγράφω:

ΑΠΟ ΒΛΑΚΕΙΑ

Ελλάς· πυρ! Ελλήνων· πυρ! Χριστιανών· πυρ!

Τρεις λέξεις νεκρές. Γιατί τις σκοτώσατε;