ΕΠΕΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΛΚΑΣ
www.epea.gr - Βρίσκεστε εδώ: Αρχική σελίδα » Νεοελληνικές Σπουδές
Λάμπρος Πόλκας, δ.φ., στην κλασική φιλολογία - Μ.Δ.Ε. στην ηλεκτρονική μάθηση - εκπαιδευτικός στη Δ.Ε.
 
Σχετικά με το epea.gr
Σύσταση
Επικοινωνία
Εργογραφία
Βιβλία-μελέτες
Κείμενα σε τόμους
¶ρθρα σε περιοδικά
Δημοσιεύσεις
Εφαρμογής
Θεωρητικά
η-βιβλία
Μεταφραστικά
Εισηγήσεις
Συνέδρια
Ημερίδες
Σεμινάρια
Web 2.0
Ιστολόγια
Wikis σχολικά
Wikis ΚΣΕ
Zotero
Flickr
Scoopit
Ιστοσελίδες
Φιλοσοφικός λόγος
1ο Πειραματικό
Διάφορα
Παρουσιάσεις
Τεχνολογικά ΠαΠει

 


Κώστας Τσόκλης: Κανένας περίπατος δεν πρέπει να μένει χωρίς αμοιβή

Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ

Θεσσαλονίκη 10/01/1996

Ελλαδική εντοπιότητα ή ξενότροπη παγκοσμιότητα; παράδοση ή νεωτερισμός; συνθήκες πρωτοπορίας ή αναγκαστικής μίμησης; ακαδημαϊκή παιδεία ή βασανισμένη αυθορμησία; πρωτογενές ή δάνειο ταλέντο; ευγένεια ή ευτέλεια των εκφραστικών μέσων; Όπως κι αν έχει το πράγμα, ο Κώστας Τσόκλης θεωρεί τα διλήμματα αυτά, λίγο πολύ, αγοραία, και τα αντιμετωπίζει με προκλητική υποψία· ξεφλουδίζει κατά κανόνα τα παρδαλά στολίδια τους, για να ανακαλύψει, όπου και όταν υπάρχει, τον σκληρό και μαύρο πυρήνα τους.


Ι. Συστήνοντας απόψε το συναρπαστικό πράγματι βιβλίο του Κώστα Τσόκλη, θα είμαι κατ' ανάγκην σύντομος, όπως εξάλλου το επιβάλλει και η παρούσα περίσταση. Τούτο σημαίνει ότι η προκείμενη εισήγηση δεν έχει το νόημα διεξοδικής βιβλιοπαρουσίασης ή και βιβλιοκρισίας· αραδιάζει απλώς εντυπώσεις μιας εν θερμώ πρώτης ανάγνωσης, με την προϋπόθεση μάλιστα μακρόχρονης αμοιβαίας φιλίας, δοκιμασμένης ήδη και ως έμπρακτη συνεργασία στη συλλεκτική έκδοση της μεταφρασμένης Οδύσσειας, που δυστυχώς κόπηκε στη μέση.

Με τους όρους αυτούς θα επιμείνω εφεξής σε κάποια σημεία αιχμής, τα οποία χαρακτηρίζουν, κατά τη γνώμη μου, το υπό συζήτηση βιβλίο του Κώστα Τσόκλη και το διακρίνουν από τα ομόλογα και ανάλογά του.

1. Ενδιαφέρει πρώτα η επιγραφή του βιβλίου· Κανένας περίπατος δεν πρέπει να μένει χωρίς αμοιβή. Τίτλος προφανώς αντισυμβατικός ή και προκλητικός· μακροσκελής και ρηματικός· μεταφορικός και προστακτικός. Θα πρέπει ο αναγνώστης να διαβάσει το βιβλίο, να αναγνωρίσει τη φράση αυτή στα συμφραζόμενα δύο περιεχομένων κειμένων, για να αποφασίσει μόνος του ως προς την ευστοχία της και την προγραμματική της σημασία.

2. Η δεύτερη ευσπρόσδεκτη ιδιορρυθμία του βιβλίου αφορά στη διάταξη των κειμένων — τα περισσότερα ήδη έχουν δημοσιευτεί σε περιοδικά και εφημερίδες, ως συνεντεύξεις, υπομνήματα μιας συγκεκριμένης έκθεσης ή και ως εκ βαθέων εξομολογήσεις του συγγραφέα για το σύνολο της καλλιτεχνικής του περιπέτειας. Λοιπόν, τα κείμενα του τόμου, ενώ διασπείρονται σε μία εικοσαετία (από το 1975 έως το 1994), δεν συντάσσονται εδώ σύμφωνα με τη χρονολογική τους ακολουθία αλλά αντιστρόφως· προηγούνται δηλαδή τα οψιμότερα, έπονται τα πρωιμότερα. Τούτο υποδηλώνει, αν ερμηνεύω σωστά την ανατρεπτική πρόθεση του Τσόκλη, ότι το βιβλίο τούτο δεν πρσφέρεται στον αναγνώστη ως απολογσιμός, προχωρώντας ομαλά από το χθές στό σήμερα, από το παρελθόν στο παρόν. Αντιθέτως η χρονολογική αντιστροφή υπογραμμίζει την καίρια σημασία του παρόντος, αναθέτοντας στο παρελθόν ρόλο επικουρικό.

Ή, για να το πω αλλιώς, το χθές δεν προτείνεται ως θεμέλιο του σήμερα· μάλλον το επιστεγάζει, για να το προφυλάξει από βίαιες νεροποντές ή από τον ηλιακό καύσωνα. Έτσι το βιβλίο μοιάζει με σκάλα που κατεβαίνει αντί να ανεβαίνει. Αναλόγως και η μνήμη· δεν λειτουργεί εδώ ως νοσταλγική ανάμνηση, αλλά ως επιδρομή, και με το περεχόμενό της πιο πολύ επιβαρύνει το παρόν παρά το ανακουφίζει.

Επιμένω σ' αυτήν την απροσδόκητη αντιστροφή του χρόνου (αντί πίσω μπρός, μπρος πίσω), γιατί πιστεύω πως χαρακτηρίζει κατεξοχήν και την εικαστική αναζήτηση του Τσόκλη· η οποία εκτίθεται συνεχώς στο παρόν, αποβάλλοντας εν ανάγκη το παρελθόν της.

3. Το άλλο διακριτικό γνώρισμα του συλλεκτικού αυτού τόμου έχει να κάνει με το θεματικό εύρος των περιεχομένων κειμένων. Η αφορμή τους είναι βέβαια ο εικαστικός κόσμος του καλλιτέχνη — γενικότερα οι τύχες των εικαστικών τεχνών στον τόπο μας και στα ξένα. Παρά ταύτα ο Τσόκλης συνεχώς εγγράφει τον εικαστικό του αγώνα και την εικαστική του αγωνία σε έναν ευρύτερο ανθρωπολογικό κύκλο. Ως εκ τούτου τα κείμενα του τόμου δεν είναι, όπως θα περίμενε κάποιος σε ανάλογες περιπτώσεις, κυρίως τεχνοτροπικά και τεχνολογικά, αλλά περισσότερο ανθρωποτροπικά και ανθρωπολογικά. Όσο κι αν η τέχνη ορίζεται, λίγο πολύ, ως καταλύτης της ανθρώπινης εμπειρίας (προσωπικής και συλλογικής, πολιτιστικής και πολιτικής) πουθενά δεν αυτονομείται αυτάρεσκα, υποκαθιστώντας την ανθρώπινη ζωή. Τελικώς υπηρετεί, δεν υπηρετείται από τον άνθρωπο.

4. Τό τέταρτο αιχμηρό σημείο του βιβλίου εντοπίζεται στον τρόπο που ο Τσόκλης αντιμετωπίζει κάποια, πλαστά ή γνήσια, διλήμματα των εικαστικών τεχνών και, κατ' επέκταση, του πολιτισμου μας· ελλαδική εντοπιότητα ή ξενότροπη παγκοσμιότητα; παράδοση ή νεωτερισμός; συνθήκες πρωτοπορίας ή αναγκαστικής μίμησης; ακαδημαϊκή παιδεία ή βασανισμένη αυθορμησία; πρωτογενές ή δάνειο ταλέντο; ευγένεια ή ευτέλεια των εκφραστικών μέσων; Ο προηγούμενος διλημματικός κατάλογος θα μπορούσε να μακρύνει κι άλλο ή και να τροποποιηθεί, για να καταστεί ευκρινέστερος από σημασιολογική, καλλιτεχνική και ιδεολογική άποψη. Όπως όμως κι αν έχει το πράγμα, γεγονός παραμένει ότι ο Τσόκλης θεωρεί τα διλήμματα αυτά, λίγο πολύ, αγοραία, και τα αντιμετωπίζει με προκλητική υποψία· ξεφλουδίζει κατά κανόνα τα παρδαλά στολίδια τους, για να ανακαλύψει, όπου και όταν υπάρχει, τον σκληρό και μαύρο πυρήνα τους. Οι εναλλακτικές λύσεις που προτείνει σ' αυτά από κείμενο σε κείμενο, μπορεί να αποκλίνουν μεταξύ τους (να φαίνονται κάποτε και αντιφατικές), σκοπεύουν όμως πάντοτε στον έλεγχο και στην ανατροπή του πνευματικού εφυσηχασμού που κυριαρχεί συνήθως στην αγορά μας.

5. Τέλος, το σημαντικότερο ίσως προσόν του βιβλίου· όπως και όσο ο καλλιτέχνης Τσόκλης, έτσι και τόσο ο γραφιάς Τσόκλης, φαίνεται να κινείται μεταξύ πενίας και πόρου, κυριολεκτικώς και μεταφορικώς. Θυμίζω εδώ ότι στο πλατωνικό Συμπόσιο ο Αριστοφάνης γενεαλογεί τον έρωτα ακριβώς από την Πενία και τον Πόρο, πιστεύοντας ότι οι γεννήτορες αυτοί τον στιγματίζουν εκ γενετής και στην ανάπτυξή του τον ερμηνεύουν.

Αισθάνομαι ότι και η γραφή του Τσόκλη (με όλα τα πολιτιστικά, πολιτικά και ανθρωπολογικά της παρεπόμενα) αναγνωρίζει τα τροφεία της στη βιοτική και καλλιτεχνική του απορία και ευπορία. Γιατί δίχως την πρώτη (την απορία) η δεύτερη (η ευπορία) καταντά να αναπαράγει τον εαυτό της· αλλά και δίχως την ευπορία, η πενία κινδυνεύει τελικώς να λιμοκτονήσει. Το δύσκολο κατόρθωμα είναι ο συνδυασμός τους· η συνεχής ανακύκληση από την απορία στην ευπορία και αντιστρόφως. Δεν εννοώ βέβαια ότι στη συγκεκριμένη περίπτωση ο πλούσιος καλλιτέχνης και γραφιάς θυμάται πώς υπήρξε κάποτε φτωχός· αλλά πως συναιθάνεται ότι η απορία του παραμένει όρος απαράβατος της ευπορίας του. Επειδή ξέρει ότι το σώμα της ζωής και της τέχνης είναι εξ ορισμού άπορο. Απόδειξη η γέννηση και ο θάνατός μας· τα γυμνά μέλη μας, τα γυμνά μας κόκκαλα.

Και μια επιλογική παρατήρηση· πολλοί ισχυρίζονται ότι οι καλλιτέχνες μας σπανίως είναι και έναρθροι· μπορούν δηλαδή να στοχαστούν και να εκφραστούν όχι αποκλειστικώς και μόνον με το έργο τους αλλά και με τον λόγο τους. Ως άλλοθι της υποθετικής ή πραγματικής αυτής αμηχανίας προβάλλεται συνήθως το επιχείρημα ότι ο καλλιτέχνης ό,τι έχει να πεί, το λέει εμπράκτως και δεν χρειάζεται πρόσθετη ρηματική υποστήριξη. Θεωρία εύλογη, αλλά και όχι υποχρεωτική.

Γιατί στον βαθμό που και οι καλλιτέχνες συνομιλούν στην καθημερινή τους ζωή (κάποτε μάλιστα φλυαρούν ακατάσχετα), δικαιούνται, ή και υποχρεούνται, να μιλούν και για την τέχνη τους, προπαντός όταν την συνδέουν με τη ζωή τους και τη ζωή μας. Ευτυχώς ο Κώστας Τσόκλης δεν αποστρέφεται τον λόγο αυτής της κατηγορίας και ξέρει να τον ασκεί με εντυπωσιακή μαεστρία. Το βιβλίο του, που ανέλαβα σήμερα αμήχανα να συστήσω, επιβεβαιώνει και αυτή τη δεξιοσύνη του Τσόκλη, που τον καθιστά γοητευτικό συνομιλητή Διαβάστε τον τόμο, και ο περίπατός σας δεν θα μείνει δίχως αμοιβή.