ΕΠΕΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΛΚΑΣ
www.epea.gr - Βρίσκεστε εδώ: Αρχική σελίδα » Γλώσσα
Λάμπρος Πόλκας, δ.φ., στην κλασική φιλολογία - Μ.Δ.Ε. στην ηλεκτρονική μάθηση - εκπαιδευτικός στη Δ.Ε.
 
Σχετικά με το epea.gr
Σύσταση
Επικοινωνία
Προσωπικά
Εργασίες ΠαΠει
Εισηγήσεις
ΚΕΓ
ΠΑΚΕ
Ψηφιακά Γράμματα
Κλασικά
Ανθρωπιστικά
Παιδεία
Κλασικές Σπουδές
Νεοελληνικές Σπουδές
Εκπαίδευση
Γραμματεία
Γλώσσα
Μετάφραση
Ενδογλωσσική
Διαγλωσσική
Web 2.0
Ιστολόγια

 


Αρχαία ελληνική γλώσσα και γραμματεία. Προβολή και υποδοχή της στην εκπαίδευση

Δ. Ν. ΜΑΡΩΝΙΤΗΣ 

Εισηγήσεις ΚΕΜΕ
Αθήνα 1976: 40-42.

1. Η αρχαία ελληνική γλώσσα και γραμματεία (εφεξής ΑΕΓΚΓ) σχετίζεται:

  •          με την εξωσχολική παιδεία,
  •          γενικώς, με όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης,
  •          ειδικώς με τη Μέση Εκπαίδευση.

O αριθμός ωρών διδασκαλίας των αρχαίων ελληνικών στο παραδοσιακό Γυμνάσιο, αλλά και στον νέο τύπο Γυμνασίου και Λυκείου δείχνει τον αξονικό ρόλο της ΑΕΓΚΓ στην εκπαιδευτική βαθμίδα).


2. Την τριπλή αυτή προβολή και υποδοχή της ΑΕΓΚΓ στο παιδευτικό και εκπαιδευτικό μας σύστημα συνδέει η κοινή αναγνώριση ενός τρόπου αγωγής που δεχόμαστε ότι προσφέρει η ΑΕΓΚΓ και που την ονομάζουμε ανθρωπιστική αγωγή. Το περιεχόμενο του όρου αυτού δεν πρόκειται να με απασχολήσει εδώ.

3. Η άσκηση της ανθρωπιστικής αγωγής συνδέεται ιδιαίτερα με την εφηβική ηλικία, και τούτο εξηγεί τον υπερτονισμένο ρόλο που ανατίθεται στην ΑΕΓΚΓ στα έξι χρόνια της Μέσης Εκπαίδευσης.

4. Οι γενικότερες συνθήκες της δυτικοευρωπαϊκής ιστορίας, κυρίως στους δύο τελευταίους αιώνες, και οι ειδικότερες συνθήκες της νεοελληνικής πολιτικής και εκπαιδευτικής μας ιστορίας, προπαντός μετά την επανάσταση του 1821 και τη σύσταση του νέου κράτους, ευνόησαν τη δημιουργία δύο βασικών τύπων προβολής και υποδοχής της ΑΕΓΚΓ τόσο στα σχολεία μας όσο και γύρω από αυτά. Θα τους ορίσω πρώτα ονοματικώς και θα υποδείξω ύστερα σχηματικώς το περιεχόμενό τους.

5. Ο ένας τύπος μπορεί να ονομαστεί δογματικός· ο άλλος ιστορικός. Ο πρώτος συνδέεται, άμεσα ή έμμεσα, με τη μυθοποίηση του ανθρωπιστικού ρόλου της ΑΕΓΚΓ και συνεπάγεται την ανάπτυξη μιας αντίστοιχης ιδεολογίας. Ο δεύτερος τηρεί απέναντι στην ΑΕΓΚΓ στάση καταφατική αλλά και νηφάλια, αναγνωρίζει τον ανθρωπιστικό της ρόλο δίχως να τον μυθοποιεί, και ερευνά το σώμα της ΑΕΓΚΓ με επιστημονική μέθοδο ως προϊόν της ιστορίας.

6. Δεν πρόκειται να εξηγήσω εδώ ποιες ιστορικές συνθήκες (οικονομικές, πολιτικές και πολιτιστικές) δίχασαν την ΑΕΓΚΓ στον τόπο μας στους δύο αυτούς αντικείμενους τύπους, ούτε γιατί και πώς κυριάρχησε και ενμέρει κυριαρχεί ακόμη και σήμερα ο δογματικός τύπος στο παιδευτικό και εκπαιδευτικό μας σύστημα. Αρκεί να συμφωνήσουμε ότι οι δύο αυτοί τύποι είναι πραγματικοί και η πιστοποίησή τους δεν παραχαράσσει τα δεδομένα της εκπαιδευτικής μας ιστορίας.

7. Είναι αυτονόητο ότι στην πράξη οι δύο αυτοί τύποι προβολής και υποδοχής της ΑΕΓΚΓ (ο δογματικός και ο ιστορικός) δεν παρουσιάζονται ποτέ αμιγείς. Κατά κανόνα έχουμε μείξη τους, με προέχοντες ωστόσο τους χαρακτήρες του ενός ή του άλλου τύπου. Αυτή ωστόσο η πρακτική μείξη δεν μας απαλλάσσει από το χρέος να διακρίνουμε χοντρικά τους βασικούς χαρακτήρες του ενός και του άλλου τύπου.

8.  Οι χαρακτήρες του δογματικού τύπου έχουν περίπου ως εξής·

  • Αποσυνδέεται προοδευτικά η ΑΕΓΚΓ από το συγκεκριμένο ιστορικό της πλαίσιο και τους σταθερούς και μεταβλητούς συντελεστές του.
  • Η αποσύνδεση αυτή καταλήγει στην προβολή της ΑΕΓΚΓ ως απόλυτου ή διαχρονικού προτύπου ανθρωπιστικής αγωγής.
  • Η απόλυτη αυτή προβολή συνεπάγεται· καταρχήν την παραγνώριση της ποικιλίας και των συμπληρωματικών ή και αντιθετικών τάσεων που υπάρχουν στην ΑΕΓΚΓ· κατά δεύτερο λόγο τείνει στην απόκρυψη των μεταβολών που συντελέστηκαν στο σώμα της ΑΕΓΚΓ από τα γεωμετρικά έως τα όψιμα ρωμαϊκά χρόνια.
  • Ο δογματικός τύπος προβολής και υποδοχής της ΑΕΓΚΓ παρακολουθείται από την προσήλωση στην εξωτερική της μορφή, τάση που οδηγεί προοδευτικώς στο γραμματικό φορμαλισμό και στην τυπολατρία.
  • Οι δύο προηγούμενοι όροι αποκλείουν τη δυνατότητα να ασκείται η ανθρωπιστική αγωγή της ΑΕΓΚΓ, και όταν η γλωσσική μορφή των αρχαίων κειμένων αλλάζει. Συνέπεια της θέσης αυτής είναι η απόρριψη της διδασκαλίας της αρχαίας γραμματείας από μεταφράσεις.
  • Η ταύτιση του ανθρωπιστικού χαρακτήρα της ΑΕΓΚΓ με την πρωτότυπη γλωσσική της μορφή δημιουργεί ένα εκπαιδευτικό μοντέλο, το οποίο αφιερώνει το μεγαλύτερο μέρος του προγράμματος της Μέσης Εκπαίδευσης στη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και κατά συνέπεια υποτονίζει· την ερμηνευτική διαδικασία, τη διδασκαλία της ζωντανής μας γλώσσας και λογοτεχνίας, τη διδασκαλία των ξένων γλωσσών κ.τ.ό.
  • Η λειτουργία του εκπαιδευτικού αυτού μοντέλου αναπαράγει εφεξής τον δογματικό τύπο της ΑΕΓΚΓ και ενισχύει όλο και περισσότερο τις συντηρητικές του δομές.

9. Οι χαρακτήρες του ιστορικού τύπου προβολής και υποδοχής της ΑΕΓΚΓ αναπτύχθηκαν κατά βάση ως νευρικός και υπό δίωξη αντίλογος στους χαρακτήρες του δογματικού τύπου, αποτελούν επομένως το αντίθετό τους. Θετικά εκφρασμένοι έχουν περίπου ως εξής·

  • Η ΑΕΓΚΓ εντάσσεται σε συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο, που οι μεταβαλλόμενοι όροι του εξηγούν και τις μεταλλαγές που παρατηρούμε στο σώμα της ΑΕΓΚΓ από τα γεωμετρικά χρόνια έως τα όψιμα ρωμαϊκά.
  • Ως ιστορικό προϊόν η ΑΕΓΚΓ μόνο σχετική αξία μπορεί να έχει σε όλα τα σημεία της, επομένως και σε ό,τι αφορά στην ανθρωπιστική της αγωγή. Ο καθοριστικός ρόλος της αγωγής αυτής στη διαμόρφωση του ελληνορωμαϊκού και δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού δικαιολογεί την εντατική της μελέτη, όχι όμως και τη μυθοποίησή της.
  • Η ΑΕΓΚΓ γνώρισε ήδη πολλές αλλαγές, τόσο στο περιεχόμενο όσο και στη μορφή της, κατά την αρχαιότητα. Αποτελεί επομένως ένδειξη αντιεπιστημονικής ιδεοληψίας η προσήλωση μόνο στην αττική γραμματική της φάση. Το γεγονός ότι τα αρχαία ελληνικά κείμενα του 5ου και του 4ου αιώνα έχουν αυξημένη λογοτεχνική ή γραμματειακή αξία — στο μέτρο που πραγματικά έχουν— δεν επιτρέπεται να μας οηγεί στον εγκλωβισμό της ΑΕΓΚΓ σε δύο μόνον αιώνες, που τους ονομάζουμε κλασικούς.
  • Εφόσον η σημερινή μορφή της ελληνικής γλώσσας δεν επιτρέπει στον μέσο Έλληνα μαθητή την απρόσκοπτη κατανόηση των αρχαίων ελληνικών κειμένων στο πρωτότυπο, είναι ανάγκη η ανθρωπιστική αγωγή της ΑΕΓΚΓ να πραγματοποιείται, έμμεσα έστω, από μεταφράσεις, όπως συμβαίνει και με όλα τα σημαντικά έργα της νεώτερης ευρωπαϊκής και παγκόσμιας γραμματείας.
  • Η τροπή της αρχαίας ελληνικής γλώσσας σε νεοελληνική μορφή δεν συνεπάγεται μόνον απώλειες· καταρχήν η μεταφραστική πράξη βοηθεί όσο τίποτε άλλο στη γνώση και στην εκτίμηση της δομής της αρχαίας ελληνικής γλώσσας· κατά δεύτερο λόγο η προσπάθεια για μεταγραφή ενός αρχαίου κειμένου στα νεοελληνικά συντελεί στη στάθμιση, στον εμπλουτισμό και στην εξέλιξη της νεοελληνικής γλώσσας. Οι δύο αυτοί συντελεστές δεν πρέπει να παραγνωρίζονται.
  • Η άσκηση ανθρωπιστικής αγωγής μέσα και από μεταφράσεις της αρχαίας ελληνικής γραμματείας συνιστά πρακτική απόδειξη για τη συνοχή και τη συνέχεια του Ελληνισμού από την αρχαιότητα έως σήμερα.

Ειδικές συνθήκες επιβάλλουν σήμερα τη διδασκαλία της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στις πρώτες τάξεις της Μέσης Εκπαίδευσης, μόνο από μετάφραση. Οι συνθήκες αυτές συγκεντρώνονται στην ακόλουθη διατύπωσή τους· η οργάνωση ενός ορθολογικού και ισόρροπου εκπαιδευτικού προγράμματος, που να καλύπτει αναλόγως όλους τους βασικούς τομείς της παιδείας, δεν αφήνει χρονικά περιθώρια για ταυτόχρονη γνώση της γλώσσας και του περιεχομένου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας από το μαθητή του Γυμνασίου. Η οικονομία αυτή επιβάλλει ως δημοκρατικό μέτρο την παροχή της ανθρωπιστικής αγωγής στα τρία πρώτα χρόνια της Μέσης Εκπαίδευσης με έμμεσο τρόπο· δηλαδή με μεταφρασμένα εκείνα τα αρχαία κείμενα, που η γνώση τους κρίνεται απαραίτητη για τον μαθητή των 12-15 χρόνων.