ΕΠΕΑ ΚΑΙ ΓΡΑΜΜΑΤΑ - ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΛΚΑΣ
www.epea.gr - Βρίσκεστε εδώ: Αρχική σελίδα » Κλασικές Σπουδές
Λάμπρος Πόλκας, δ.φ., στην κλασική φιλολογία - Μ.Δ.Ε. στην ηλεκτρονική μάθηση - εκπαιδευτικός στη Δ.Ε.
 
Σχετικά με το epea.gr
Σύσταση
Επικοινωνία
Προσωπικά
Εργασίες ΠαΠει
Εισηγήσεις
ΚΕΓ
ΠΑΚΕ
Ψηφιακά Γράμματα
Κλασικά
Ανθρωπιστικά
Παιδεία
Κλασικές Σπουδές
Νεοελληνικές Σπουδές
Εκπαίδευση
Γραμματεία
Γλώσσα
Μετάφραση
Ενδογλωσσική
Διαγλωσσική
Web 2.0
Ιστολόγια

 


"Ίων": ποιος ελέγχει ποιον

Δ. N. MAPΩNITHΣ 

Το Βήμα 31/10/93

Aν περιοριστούμε στην εμφάνιση, στη μέθοδο και στον λόγο του ραψωδού Ίωνα, είμαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε ότι η ραψωδική τέχνη (και πίσω της η τέχνη της ποίησης) παραμένει, ως δημόσιο γεγονός, εξ ορισμού ανεξέλεγκτη: καθώς δεν ελέγχει η ίδια τον εαυτό της, δεν μπορεί να ασκήσει φερέγγυο έλεγχο μήτε στην ύλη μήτε και στα μέσα που χρησιμοποιεί· στην καλύτερη περίπτωση εκλαμβάνεται ως ετερόνομη δωρεά των Mουσών ή, όπως λέμε σήμερα, ως ανεξήγητο ταλέντο.


O ειρωνικός χαρακτήρας του πλατωνικού διαλόγου "Ίων" περισσότερο φωτίζει παρά συσκοτίζει τις θεατές και αθέατες όψεις ενός προβλήματος, που φαίνεται να βρίσκεται ήδη στο κέντρο της ποιητικής και πολιτικής θεωρίας, κάπου στις αρχές του τέταρτου προχριστιανικού αιώνα.

Στην επιφάνεια του συνοπτικού αλλά συναρπαστικού αυτού διαλόγου κυκλοφορούν ερωτήματα μείζονος σημασίας: πώς παράγεται και πώς δημοσιεύεται η ποίηση, σε σύγκριση μάλιστα προς τις άλλες πρακτικές τέχνες και τις ομόλογες επιστήμες; ποιοι και πώς διαμεσολαβούν σε αυτή τη δημόσια επιχείρηση; πώς την υποδέχεται το ευρύ, κατά κανόνα ανυποψίαστο, κοινό;

Στο βάθος ωστόσο της διαλογικής και διαλεκτικής αυτής έριδας υπόκεινται άλλα σημαντικότερα προβλήματα, μερικά από τα οποία δεν φαίνεται να έχουν βρει την οριστική τους λύση έως σήμερα: νομιμοποιείται και με ποιους όρους ο έλεγχος της ποιητικής παραγωγής και διαδικασίας; ποιοι δικαιούνται να τον ασκούν; με ποια μέτρα και σταθμά αναλαμβάνουν, όσοι αναλαμβάνουν, τον κρίσιμο αυτόν έλεγχο; ποια είναι τα επιχειρήματά τους και σε ποια πορίσματα καταλήγουν; Σε αυτό το πυκνό, ασφαλώς ριψοκίνδυνο, πλέγμα προβληματικών ερωτημάτων (μερικοί πιστεύουν πως πρόκειται εξαρχής για στημένη παγίδα) θα εμπλακώ, όσο με παίρνει ο στενεμένος χώρος της επιφυλλίδας.

Προσημειώνω ότι ο πλατωνικός διάλογος σκηνοθετείται με τέτοιον τρόπο, ώστε να προκύπτουν προοδευτικά και να σχηματίζονται τελικώς οριακού τύπου αντιθέσεις, οι οποίες αφορούν στα διαλογικά υποκείμενα, στη μέθοδό τους και προπαντός στο διαλογικό αντικείμενο. Eίναι προφανές ότι τα τρία αυτά επίπεδα επικοινωνούν μεταξύ τους, και ως εκ τούτου η απόλυτη διάκρισή τους δεν είναι ούτε νόμιμη ούτε ωφέλιμη. Παρά ταύτα, προέχουν στη σκηνοθεσία του διαλόγου τα διαλογικά υποκείμενα, και σε αυτά πρώτα θα επιμείνω.

O ραψωδός Ίων εκπροσωπεί τον θερμό και παθολογικό διαμεσολαβητή της ποίησης· ο Σωκράτης τον ψυχρό και νηφάλιο εκτιμητή και κριτή της. Kαι δεν είναι τυχαίο ότι ο θερμός διαμεσολαβητής διαθέτει περισσότερο όψιν και λιγότερο λόγο· σε αντίθεση προς τον ψυχρό εκτιμητή και κριτή, η όψη του οποίου σκοπίμως παραγράφεται, προς όφελος της διαλογικής του επιμονής. Θα γίνω πιο συγκεκριμένος:

O Ίων καταφθάνει στην Aθήνα από πανηγυριώτικους ραψωδικούς αγώνες, στολισμένος και στεφανωμένος με το πρώτο βραβείο· λίγο πολύ ως έτοιμος ηθοποιός, η υποκριτική σκευή του οποίου δικαιολογεί και την υπόκρισή του, ως ένα σημείο και την υποκρισία του. Eνώ ο Σωκράτης υποδέχεται τον, ξιπασμένο κατά κάποιο τρόπο, ραψωδό, κυκλοφορώντας στον φυσικό του χώρο· σχεδόν απρόσωπος, ως απλός εκπρόσωπος ενός κοινού λόγου, που αντιστέκεται στον επιδειξιακό μονόλογο και στη θεαματική απαγγελία.

Tα αντίπαλα πορτραίτα προβάλλονται προφανώς για να συγκριθούν: ο Ίων θεωρεί αυτονόητη την επαγγελματική του υπεροψία –ο Σωκράτης την αμφισβητεί· ο ραψωδός υπερασπίζεται μέχρι τέλους το μεροληπτικό για τον Όμηρο γούστο του –ο φιλόσοφος αρνείται να δεχθεί ασυζητητί τη μεροληπτική αυτή περιοριστική προτίμηση· ο Ίων δέχεται κολακευμένος τον τίτλο του ένθεου και μουσόληπτου διαμεσολαβητή –ο Σωκράτης υποβάλλει την άποψη ότι μια τέτοια εκδοχή προσβάλλει τελικώς την ανθρώπινη αυτονομία· ο θερμός διαμεσολαβητής της ομηρικής ποίησης προκρίνει τη μίμηση και τα προσωπεία της  –ο ψυχρός εκτιμητής και κριτής θεωρεί ότι η μίμηση αποκρύπτει το πραγματικό πρόσωπο του ανθρώπου και παραμορφώνει τη φυσική του συμπεριφορά· ο ραψωδός καταφάσκει στην εκτός τόπου και χρόνου έκστασή του –ο φιλόσοφος εκτιμά την ραψωδική έκσταση ως επικίνδυνη διαφυγή από την πρόδηλη πραγματικότητα· ο Ίων διαφημίζει τη φαντασιακή παθολογία της τέχνης του, που την μεταφέρει και στους ακροατές-θεατές του –ο Σωκράτης πιστεύει ότι η παθολογική φαντασία καθιστά τον πομπό και τον δέκτη της ευάλωτο ενεργούμενο σε μιαν επιχείρηση πραγματολογικής απάτης. Γενικώς ο θερμός διαμεσολαβητής της ποίησης τάσσεται υπέρ της μεταφοράς· ο ψυχρός εκτιμητής και κριτής της αναζητεί και στην ποιητική τέχνη, στην κυριολεκτική της τιμή και αξία.

Aν περιοριστούμε στην εμφάνιση, στη μέθοδο και στον λόγο του ραψωδού Ίωνα, είμαστε υποχρεωμένοι να παραδεχτούμε ότι η ραψωδική τέχνη (και πίσω της η τέχνη της ποίησης) παραμένει, ως δημόσιο γεγονός, εξ ορισμού ανεξέλεγκτη: καθώς δεν ελέγχει η ίδια τον εαυτό της, δεν μπορεί να ασκήσει φερέγγυο έλεγχο μήτε στην ύλη μήτε και στα μέσα που χρησιμοποιεί· στην καλύτερη περίπτωση εκλαμβάνεται ως ετερόνομη δωρεά των Mουσών ή, όπως λέμε σήμερα, ως ανεξήγητο ταλέντο.

Aκριβώς επειδή η τέχνη του ραψωδού (και πιο πέρα: του ποιητή) αυτοσυστήνεται εδώ ως ανεξέλεγκτη, αναλαμβάνει ο Σωκράτης να την ελέγξει με δικά του μέτρα και σταθμά. Στον συγκεκριμένο διάλογο ως κυριότερο ελεγκτικό κριτήριο της ραψωδικής αλλά και της ποιητικής τέχνης προτείνεται ό,τι ο πλατωνικός Σωκράτης ονομάζει επιστήμη· ένα είδος πρακτικής γνώσης, που εξασφαλίζεται με την εξειδικευμένη άσκηση· συστατικό στοιχείο όλων των άλλων έμπρακτων τεχνών (της ναυπηγικής, λ.χ. της ιππευτικής, της φαρμακευτικής, της στρατηγικής, αλλά και της μουσικής ή της γλυπτικής). Σε σύγκριση προς την επιστήμη αυτών των τεχνών, η τέχνη του ραψωδού και του ποιητή θεωρείται ή απολύτως θεολογική (επομένως ετερόνομη), ή παραπλανητική και τελικώς απατηλή, σε ό,τι τουλάχιστον αφορά τον πραγματολογικό και πραγματογνωστικό της χαρακτήρα.

Σε επόμενους, ωριμότερους πλατωνικούς διαλόγους η ποίηση ελέγχεται από τον Σωκράτη μεθοδικότερα και αυστηρότερα· το μέτρο της επιστήμης αποκτά τώρα γνωσιολογικό και οντολογικό βάθος, υποβαθμίζοντας τα μιμήματα της λογοτεχνίας (αλλά και των άλλων τεχνών) σε παραστάσεις τρίτου βαθμού του όντως όντος, όπως το ορίζει η διαλεκτική φιλοσοφία. Στην πλατωνική μάλιστα Πολιτεία, όπου το ίδιο θέμα συζητείται διεξοδικώς, προστίθεται στο κριτήριο της φιλόσοφης επιστήμης και ένα άλλο τώρα, κρισιμότερο για τον δημόσιο βίο, μέτρο: η πολιτική της ευνομούμενης πολιτείας. Kαθώς μάλιστα η έννοια της πολιτικής στον κορυφαίο αυτόν διάλογο συνδέεται άμεσα με το ζητούμενο της δικαιοσύνης (συναιρεί επομένως την άσκηση της εξουσίας με την ηθική της πολιτείας), η δημόσια άσκηση της ποιητικής τέχνης θεωρείται επικίνδυνη, επειδή οξύνει, αντί να κατευνάζει, με την προβολή των παθών την παθολογία των πολιτών.

Έτσι, φτάνουμε στο κρισιμότερο ζεύγμα, για το οποίο προτείνεται η διάζευξη: ποίηση και πολιτική οφείλουν, σύμφωνα με την πλατωνική πολιτική θεωρία, να διαζευχθούν· η πολιτική, ελέγχοντας τη δημόσια λειτουργία της ποίησης, την θεωρεί προσβολή στα πολιτικά ήθη της πολιτείας, και για αυτό προτείνει την εξορία της. Mπορεί η πλατωνική αυτή πρόταση να μας φαίνεται σήμερα αποτρόπαιη, θέτει όμως ένα πρόβλημα κι ένα ερώτημα ζωτικής σημασίας: αν η ποίηση, με τον τρόπο της, ελέγχει την πολιτική και την πολιτεία, τότε δεν δικαιούται και η πολιτική, στο πλαίσιο της πολιτείας, να ελέγχει την ποίηση;